google-site-verification=mPlVZxFT00cp3wt61Vyp9f3WIbemYS89aj4HBoXqnpQ
Document Type : Original Research Article
چکیده: بنای قبّه سبز در بافت تاریخی شهر کرمان، یکی از آثار دورة حاکمیت قراختائیان در جنوب شرقی ایران و بخشی از یک مجموعة معماری گسترده شامل بناهای آموزشی، مذهبی و آرامگاهی در این شهر بود. اما امروزه از آن مجموعة متعلق به عصر قراختایی، تنها ایوان اصلیِ بنا برجای مانده و به نام گنبدی که در پشت آن قرار داشته، سردر یا ایوان قبّه سبز نامیده میشود. در زمان قاجار در گوشة جنوب شرقی این ایوان، بنایی به عنوان تکیه قبّه سبز ساخته شد و تا امروز پابرجاست. یکی از ابهامات جدی درباره این مجموعة چندمنظورة قراختایی، روند شکلگیری، سیر تاریخی و همچنین دلایل تخریب آن است. بر این اساس، در مقاله حاضر به مطالعه شواهد باستانشناختی حاصل از گمانهزنی باستانشناسی در این مجموعه و تحلیل محتوای منابع اسنادی پرداخته شده تا بتوان بدین پرسش پاسخ داد که روند شکلگیری، سیر تاریخی و دلایل تخریب مجموعه قبّه سبز چگونه بوده و چه عواملی سبب تخریب گستردة آن شده است؟ اگرچه برخی پژوهشگران از نقش زمین لرزة سال ۱۲۷۶ خورشیدی در تخریب گستردة این مجموعه سخن گفتهاند و به باور آنان، قبّه سبز تا قبل از این زمینلرزه پابرجا بوده، اما نتایج گمانهزنیهای باستانشناسیِ نگارنده دوم در سال ۱۳۹۹ و تحلیل متون تاریخی به شیوه «تحلیل محتوا» نشان داد که روند تخریب گستردة قبّه سبز از زمانی پیشتر آغاز شده و احتمالاً بخشی از این تخریبها به صورت آگاهانه، در زمان وکیلالملک نوری، حاکم کرمان در فاصلة سالهای ۱۲۶۱ تا ۱۲۸۴ قمری صورت گرفته است. بر پایه این نتایج، پس از تخریب بخشهای زیادی از این مجموعة چند منظوره، بخشی از آوار آن در محدودة پیرامون بنا پراکنده و تسطیح شده و بخش دیگری از آوار آن به مکانی دیگر ـ احتمالاً قلعهدختر کرمان ـ منتقل شده و سپس ساختوسازهایی در دوره متأخر قاجار در محدودة قبّه سبز صورت گرفته است. در نهایت زمین لرزة سال ۱۲۷۶ خورشیدی، آسیبهایی بر آخرین بقایای مجموعه قراختائی یعنی گنبد اصلی وارد کرده است.
کلیدواژه: قبّه سبز، قراختایی، معماری قاجار، بافت تاریخی کرمان.