google-site-verification=mPlVZxFT00cp3wt61Vyp9f3WIbemYS89aj4HBoXqnpQ
Journal of Sistan and Baluchistan Studies

Journal of Sistan and Baluchistan Studies

COMPARATIVE ANALYSIS OF HAND AND FOOT MOTIFS IN PREHISTORIC INDIAN ROCK ART AND THEIR SYMBOLISM IN BUDDHISM AND VAISHNAVISM: TRACING CULTURAL CONTINUITIES

Document Type : Review Article

Author
Fahimeh Saravani
Department of Conservation and Restoration of Historical Monuments, Faculty of Art and Architecture, University of Zabol, Zabol, Iran
10.22034/jsbs.2026.575176.1138
Abstract
Prehistoric rock art featuring hand and foot motifs, dating back over forty thousand years, represents the oldest signs of human creativity and identity in locations such as Bhimbetka in Madhya Pradesh, India. This art, inscribed in rock shelters and caves, reflects the life of hunter-gatherers from the Paleolithic to the Neolithic periods. This research examines the cultural connections of these symbols with the symbolism of Buddha's footprint in Buddhist tradition and Vishnu's footprint in Vaishnavite worship, in order to trace cultural continuity from the Stone Age to organized religions in the subcontinent. The primary objective of the study is to investigate the transformation of these motifs from simple human symbols in petroglyphs to cosmic and liberating signs in Buddhist and Vaishnavite religions. The main research questions revolve around how these prehistoric symbols have provided a foundation for sacred religious symbols, and how these motifs have evolved from initial ritual functions to doctrinal symbols. Rather than positing a formal hypothesis, this study suggests that these motifs, centered on the concept of “presence in absence” and protective functions, may have served as a conceptual substrate that later religious traditions adapted and reinterpreted. The methodology of this research is hybrid and interdisciplinary, encompassing comparative semiotic analysis, analysis of sacred texts, examination of written sources, artifacts registered in museums, and available photographs to comprehensively trace cultural links from prehistory to organized religions. The findings suggest that hand and foot motifs in rock art appear to have transitioned from ritual functions such as communication with spirits and social identity toward doctrinal applications, as seen in Buddhist Buddhapada, which is associated with the path to Nirvana, and Vaishnavite Vishnupada, which is linked to moksha and cosmic preservation. This potential continuity implies that prehistoric symbolic practices could have influenced later religious iconography, while ethnographic observations indicate that contemporary tribal communities may still engage with related motifs in rituals centered on fertility and protection. The results emphasize the necessity for future research such as archaeological excavations and ethnographic analyses to better understand the evolutionary process.
Keywords
Rock art
Hand and foot symbols
Buddha' s footprint
Vishnu' s footprint
Evolution of religious beliefs

تحلیل تطبیقی نقوش دست و پا در هنر صخره‌ای پیش‌ازتاریخی هند و نمادگرایی آن‌ها در آیین‌های بودایی و ویشنوپرستی: ردیابی تداوم‌های فرهنگی

چکیده
هنر صخره‌ای پیش‌ازتاریخیِ دارای نقوش دست و پا، با قدمتی بیش از چهل هزار سال، از کهن‌ترین نشانه‌های خلاقیت و هویت انسانی به شمار می‌رود که در محوطه‌هایی همچون بیمبتکا در ایالت مادیا پرادش هند مشاهده شده است. این آثار که بر دیواره پناهگاه‌های صخره‌ای و غارها نقش بسته‌اند، بازتابی از زندگی جوامع شکارگر–گردآورنده از دوره پارینه‌سنگی تا نوسنگی هستند. پژوهش حاضر با هدف بررسی پیوندهای فرهنگی این نمادها با نمادگرایی جای پای بودا در سنت بودایی و جای پای ویشنو در آیین ویشنوپرستی انجام شده است تا تداوم‌های فرهنگی میان عصر سنگ و ادیان سازمان‌یافته در شبه‌قاره هند را ردیابی کند. هدف اصلی این مطالعه، بررسی فرایند دگرگونی این نقوش از نمادهای ساده انسانی در هنر صخره‌ای به نشانه‌های کیهانی و رهایی‌بخش در آیین‌های بودایی و ویشنوپرستی است. پرسش‌های اصلی پژوهش بر این محور استوارند که این نمادهای پیشاتاریخی چگونه زمینه‌ساز شکل‌گیری نمادهای مقدس دینی شده‌اند و این نقوش چگونه از کارکردهای آیینی اولیه به نمادهای اعتقادی و آموزه‌ای تحول یافته‌اند. این پژوهش به جای طرح یک فرضیه قطعی، پیشنهاد می‌کند که این نقوش، با تمرکز بر مفهوم «حضور در غیاب» و کارکردهای محافظتی، ممکن است بستری مفهومی فراهم آورده باشند که سنت‌های دینی متأخر آن را اقتباس، بازتفسیر و بازمعنا کرده‌اند. روش‌شناسی این پژوهش ماهیتی تلفیقی و میان‌رشته‌ای دارد و شامل تحلیل تطبیقی نشانه‌شناختی، بررسی متون مقدس، مطالعه منابع مکتوب، تحلیل اشیای ثبت‌شده در موزه‌ها و ارزیابی تصاویر موجود است تا پیوندهای فرهنگی میان پیش‌ازتاریخ و ادیان سازمان‌یافته به‌صورت جامع بازسازی شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که نقوش دست و پا در هنر صخره‌ای به‌تدریج از کارکردهای آیینی، نظیر ارتباط با ارواح و بازنمایی هویت اجتماعی، به کاربردهای آموزه‌ای و اعتقادی انتقال یافته‌اند؛ چنان‌که در سنت بودایی، «بوداپادا» (جای پای بودا) با مسیر دستیابی به نیروانا و در سنت ویشنوپرستی، «ویشنوپادا» (جای پای ویشنو) با مفهوم موکشا (رهایی) و حفظ نظم کیهانی پیوند یافته است. این تداوم احتمالی نشان می‌دهد که شیوه‌های نمادین جوامع پیش‌ازتاریخی می‌توانسته‌اند بر شمایل‌نگاری دینی دوره‌های بعد تأثیرگذار باشند. افزون بر این، مشاهدات مردم‌نگارانه حاکی از آن است که برخی جوامع قبیله‌ای معاصر همچنان از نقوش مشابه در آیین‌های مرتبط با باروری و حفاظت بهره می‌گیرند. نتایج این پژوهش بر ضرورت انجام مطالعات آینده، از جمله کاوش‌های باستان‌شناختی و تحلیل‌های مردم‌نگارانه، برای درک بهتر فرایند تحول و تداوم این نظام‌های نمادین تأکید می‌کند.

کلیدواژه: هنر صخره‌ای، نمادهای دست و پا، جای پای بودا، جای پای ویشنو، تحول باورهای دینی.

Achrati, A. (2003). Hand and foot symbolisms: From rock art to the Qur'ān. Arabica, 50(4), 464–500.
Anālayo, B. (2017). Buddhapada and the Bodhisattva path. Numata Zentrum für Buddhismuskunde.
Aubert, M., Brumm, A., Ramli, M., Sutikna, T., Saptomo, E. W., Hakim, B., Morwood, M. J., van den Bergh, G. D., Kinsley, L., & Dosseto, A. (2014). Pleistocene cave art from Sulawesi, Indonesia. Nature, 514(7521), 223–227.
Banfield, E. (2015). Early Farmers. The View from Archaeology and Science. Edited by Alasdair Whittle and Penny Bickle. 241 mm. Pp. 450, 86 figs., 25 tables. Oxford University Press for The British Academy, Proc. Brit. Acad., 48, Oxford, 2014. ISBN 9780197265758. £90 (hbk). The Antiquaries Journal, 95, 372–373.
Bednarik, R. G. (2012). The use of weathering indices in rock art science and archaeology. Rock Art Research, 29(1), 59–84.
Brumm, A., Oktaviana, A. A., Burhan, B., Hakim, B., Le Ratton, H., Zhao, J. X., Sulistyarto, P. H., Ririmasse, M., Adhityatama, S., Sumantri, I., & Aubert, M. (2021). Oldest cave art found in Sulawesi. Science Advances, 7(3), eabd4648.
Carman, J. B., & Narayanan, V. (1989). The Tamil Veda: Pillan's Interpretation of the Tiruvaymoli. University of Chicago Press.
Clottes, J. (2016). What is Paleolithic art?: Cave paintings and the dawn of human creativity. University of Chicago Press.
Dubey-Pathak, M., & Clottes, J. (2013). Handprints in the rock art and tribal art of central India. International Newsletter on Rock Art, 67, 16–25.
Dubey-Pathak, M., & Clottes, J. (2018). Footprints in Central Indian rock art and particularly in Chhattisgarh. Adoranten, 105–121.
Dumont, L. (1980). Homo Hierarchicus: The Caste System and Its Implications. University of Chicago Press.
Eck, D. L. (2012). India: A Sacred Geography. Harmony Books.
Gregory, J., & Sabra, S. (2008). Engaged Buddhism and deep ecology. Human Architecture: Journal of the Sociology of Self-Knowledge, 6(3), 51–65.
Harvey, P. (2013). An Introduction to Buddhism: Teachings, History and Practices. Cambridge University Press.
Huntington, S. L. (1990). Early Buddhist art and the theory of aniconism. Art Journal, 49(4), 401–408.
Karlsson, K. (2000). Face to face with the absent Buddha: The formation of Buddhist Aniconic art (Doctoral dissertation, Acta Universitatis Upsaliensis).
Kiran, S. (2019). A study on Bhakti and Sufi movements in medieval India. Research Review: International Journal of Multidisciplinary, 4(6), 1748–1751.
Kumari, N., Bittles, A. H., & Saxena, P. (2020). Has the long-predicted decline in consanguineous marriage in India occurred? Journal of Biosocial Science, 52(5), 746–755.
Mishra, N. K., Diwan, B., & Dewangan, D. S. (2025). Significance of Palm and Foot prints depicted in rock paintings among tribes “With special references to Chhattisgarh Region”. Journal of Ravishankar University, 31(1), 55–62.
Mittermeier, R. A., Robles Gil, P., Hoffman, M., Pilgrim, J., Brooks, T., Mittermeier, C. G., Lamoreux, J., & da Fonseca, G. A. B. (2004). Hotspots Revisited: Earth's Biologically Richest and Most Endangered Terrestrial Ecoregions. CEMEX.
Moiseev, S. R. (2023). Vaishnavism in Nammalvar’s Poem “Tiruviruttam”. RUDN Journal of Philosophy, 27(4), 996–1008.
Moran, A. (2013). Toward a history of devotional Vaishnavism in the West Himalayas: Kullu and the Ramanandis, c. 1500–1800. The Indian Economic & Social History Review, 50(1), 1–25.
Myoksha Travels. (n.d.). Top 100 famous temples in India map [Map]. https://myoksha.com/temples-in-india-map/
Neumayer, E. (2013). Prehistoric rock art of India. Oxford University Press.
Paatiwala, A. S. (2022). Great Kings as Patron of Buddhism. Towards Excellence, 14(4).
Pettitt, P., Aubert, M., & Setiawan, P. (2022). The timing and nature of human colonization of Southeast Asia in the late Pleistocene: A rock art perspective. Current Anthropology, 63(S25), S109–S140.
Rahimi, E. (2025). The historical and cultural role of Buddhist centers and missionaries in Afghanistan. Social Science and Humanities Journal, 9(04), 7458–7469.
Rohit, R. (2025). An Analytical Study of Buddhist Art and Jain Art. Dhammacakka Journal of Buddhism and Applied Buddhism, 1(1), 49–55.
Rozwadowski, A. (2017). Journeys to the Sun: Heavenly symbols in shamanism and rock art of Siberia and Central Asia. Cambridge Archaeological Journal, 27(3), 467–481.
Sarma, B., & Sandilya, A. (2025). A Scientometric Review and Analysis of Global Research on Vaishnavism. RESEARCH REVIEW International Journal of Multidisciplinary, 10(6), 201–209.
Singh, K. (2017). Vaishnava symbols on punch-marked coins. International Journal for Research in Applied Science & Engineering Technology, 5(9), 1502–1504.
Singh, S. K. (2022). Distributional of Rock art sites in Sonbhadra District, Uttar Pradesh, India. Boletín APAR, 9(27), 1337–1343.
Singha, M. N., & Singha, H. R. (2022). Impact of Gaudiya Vaishnavism in Manipur: An era of Manipuri cultural integration. Praxis International Journal of Social Science and Literature, 5(3), 8–15.
Taçon, P. S. C. (2019). Connecting to the ancestors: Why rock art is important for Indigenous Australians and their well-being. Rock Art Research, 36(1), 5–14.
Thapar, R. (2004). Early India: From the Origins to AD 1300. University of California Press.
UNESCO. (2018). Basic texts of the 2003 Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. UNESCO.
Vo Thi Huynh Nhu. (2025). The chosen avatars: Religious meaning and iconography of Vishnu depicted on gold plaques from ancient Funan kingdom. International Journal of Social Science and Human Research, 8(8), 6309–6318.
Wakankar, V. S., & Brooks, R. R. R. (1976). Stone age painting in India. D. B. Taraporevala Sons & Co.
Wink, A. (2004). Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World, Volume 3: Indo-Islamic Society, 14th-15th Centuries. Brill.
Zekrgoo, A. H. (2016). Mythology and art of India. Institute for Compilation, Translation and Publication of Artistic Works "Matn". (Original work published in Persian in 1395).
Zreik, M. (2024). Tibetan Buddhism: artistic, literary, and social legacy. Indonesian Journal of Religion, Spirituality, and Humanity, 3(1), 25–52.
URL1: https://www.aimwell.org/india.html (Retrieved November 30, 2025).
Journal of Sistan and Baluchistan Studies
Volume 6, Issue 2
Special Issue on Rock Art Studies in Iran, Central Asia, and South Asia
December 2026
Pages 27-41

  • Receive Date 02 February 2026
  • Revise Date 22 May 2026
  • Accept Date 26 May 2026
  • Publish Date 01 December 2026